Η φράση «ο πολιτισμός στην περιφέρεια» για κάποιον/α που ζει στην πρωτεύουσα, ίσως και στην συμπρωτεύουσα, παραπέμπει σε καλοκαιρινές «πολιτιστικές εκδηλώσεις» αφιερωμένες στη διασκέδαση των εκ του άστεως επισκεπτών στα χωριά τους. Όπου «πολιτιστικές εκδηλώσεις» κατά κύριο λόγο νοούνται τα τοπικά πανηγύρια, οι φολκλορικές χορευτικές παραστάσεις, εκδηλώσεις αφιερωμένες σε τοπικά προϊόντα και έθιμα, μουσικές παραστάσεις με εισαγόμενα από τις πίστες του κέντρου ονόματα, σουβλάκι, μπύρα και τοπικά κρασιά.

Είναι, όμως, έτσι τα πράγματα; Ή, έστω, είναι μόνον έτσι το πολιτιστικό γίγνεσθαι της εκτός των Αθηνών επικράτειας ή άλλως λεγόμενης περιφέρειας; Αν κρίνουμε από τα επιδοτούμενα προγράμματα των δήμων και των αντίστοιχων διοικητικών περιφερειών τότε ναι, η πλειονότητα των εκδηλώσεων είναι αυτού του τύπου. Διαπιστώνεται ότι σχεδόν κάθε συνοικία, κάθε κωμόπολη και χωριό, κάθε σύλλογος και συλλογικότητα χρηματοδοτείται για παρεμφερείς δράσεις. Η μαζικότητα αυτών των εκδηλώσεων και η αθρόα συμμετοχή του κόσμου γεννά το ερώτημα και «γιατί όχι»; Ειδικά όταν τα τοπικά πανηγύρια και εκδηλώσεις επιτελούνται από υποκείμενα που σχετίζονται ως συνέχεια ή ακόμα και δημιουργία της ζωής των ανθρώπων ενός τόπου, αλλά και πρωτογενούς παραγωγής τρόπου έκφρασης των βιωμάτων της. Ένα παράδειγμα αποτελούν τα μουσικά σχήματα που αποτελούνται από νέους οι οποίοι έχουν βιώματα του τόπου, νοούνται ως συνέχειά του, αλλά και οι συμμετέχοντες σε τέτοια λαϊκά πανηγύρια αντιλαμβάνονται τους εαυτούς τους ως αναπόσπαστο και οργανικό κομμάτι του τόπου. Αυτοί, δηλαδή, που δεν συμμετέχουν «για τη φάση», αλλά γιατί νιώθουν την ανάγκη να εκφραστούν πραγματικά. Αυτή η συνθήκη προάγει πράγματι τον πολιτισμό ως δημιουργού «κοινωνικού ήθους»… «με σημαντικές κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις, που βελτιώνει την ποιότητα ζωής», όπως αναφέρει τεχνοκρατικά το Συμβούλιο της Ευρώπης. Με αυτό τον τρόπο παράγεται πολιτιστική πρακτική που έχει σαν στόχο την ικανοποίηση «κάποιων πολιτιστικών αναγκών μέσα από την χρήση των υλικών και ανθρώπινων πόρων που μια κοινωνία διαθέτει σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή» (UNESCO, 1969). Δεν γίνεται απλή αναπαράσταση ούτε προσφέρεται έτοιμο από εξωγενείς και ξενόφερτους παράγοντες, αλλά ένα βιωματικό τελεστικό και συλλογικό φαινόμενο με συνεχή παρουσία και με αλλαγές και διαφοροποιήσεις στην πορεία του, όπως άλλωστε συμβαίνει σε κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα και διαμορφώνει την ταυτότητα του τόπου.

Αυτή είναι θετική και αισιόδοξη πλευρά, αλλά δυστυχώς υπάρχει και η άλλη πλευρά, η απαισιόδοξη. Είναι εκείνη όπου ο κόσμος καλείται να συμμετέχει ως απλός και αλλοτριωμένος καταναλωτής των δικών του «προϊόντων».

Συνάγεται από τα παραπάνω ότι θα ήταν σημαντικό οι περιφέρειες και οι δήμοι να θέτουν κριτήρια και να στηρίζουν εκδηλώσεις που περιλαμβάνουν τρεις βασικές επιδιώξεις των στρατηγικών στόχων της πολιτιστικής πολιτικής, όπως αναφέρει η Κόνσολα, 2006:

1. Την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.

2. Τη διερεύνηση της πρόσβασης και συμμετοχής των πολιτών στην πολιτιστική ζωή.

3. Την ενίσχυση της σύγχρονης καλλιτεχνικής και πνευματικής δημιουργίας.

Στην περιφέρεια, ωστόσο, εκτός από τις «παραδοσιακές» εκδηλώσεις, προς έκπληξη ίσως των «αστών», υπάρχει και σύγχρονη καλλιτεχνική και πνευματική δραστηριότητα, η οποία, είναι αλήθεια, δεν χαίρει ιδιαίτερης υποστήριξης. Δυστυχώς, δεν έχει τη μαζικότητα των λαϊκών εκδηλώσεων και δεν αποτελεί δεξαμενή ψηφοφόρων.

Οι φορείς σύγχρονου πολιτισμού στην περιφέρεια λειτουργούν συχνά με περιορισμένους πόρους, τόσο οικονομικούς όσο και ανθρώπινους. Η άνιση κατανομή χρηματοδοτήσεων μεταξύ κέντρου και περιφέρειας, η ασυνέχεια στις χρηματοδοτήσεις, η αδυναμία δικτύωσης, η έλλειψη επαγγελματικής κατάρτισης στελεχών πολιτισμού επιβαρύνουν περαιτέρω την κατάσταση. Είναι πολύ μοναχική η πορεία όσων επιχειρούν να προσφέρουν στον τόπο τους σε αυτόν τον τομέα. Ενίοτε ούτε ένας Σάντσο Πάντσα δεν τους συνοδεύει στη μάχη με τους ανεμόμυλους, παρά μόνο συμπορεύονται από ατελέσφορες προσπάθειες, απογοήτευση και την τελική εγκατάλειψη.

Είναι ζήτημα πολιτιστικής δημοκρατίας το δικαίωμα κάθε πολίτη να έχει πρόσβαση σε υψηλού επιπέδου πολιτιστική παραγωγή ανεξαρτήτως τόπου κατοικίας. Η περιφέρεια και οι πολίτες της που ενδιαφέρονται για τον σύγχρονο πολιτισμό μπορούν να μετατρέψουν την περιφέρεια, από χώρο εκτός Αθηνών, σε «τόπο» (place) πειραματισμού νέων ιδεών μέσω της σύνδεσης ανθρώπων-τόπου, χρησιμοποιώντας την τέχνη και την κουλτούρα ως εργαλεία συνάντησης της σύγχρονης δημιουργίας με την ιστορία και την παράδοση, της τοπικότητας με τη διεθνικότητα.

Σε αυτή την κατεύθυνση σε τοπικό επίπεδο αρχικά θα βοηθούσαν στοχευμένες ενέργειες, όπως ο μακροπρόθεσμος στρατηγικός σχεδιασμός των δήμων και των περιφερειών, η χαρτογράφηση αναγκών, κοινού και πολιτιστικών πόρων, οι συμμετοχικές διαδικασίες με κατοίκους και φορείς για προτάσεις, προτεραιότητες και στόχους, καθώς και κίνητρα για ιδιωτικές χορηγίες σε μικρούς τοπικούς φορείς.

Σε ό,τι αφορά την κεντρική πολιτιστική σκηνή, εκτός από έναν σταθερό μηχανισμό χρηματοδότησης που θα λαμβάνει υπόψη τις ιδιαιτερότητες κάθε περιοχής, θα βοηθούσε ένα δίκτυο συνεργασιών όπως συνεργασίες, ακόμη και συμπαραγωγές με μεγάλα ιδρύματα Εθνικό Θέατρο, ΚΘΒΕ, Μέγαρο Μουσικής, Λυρική, ΕΜΣΤ, ΜΟΜUS κ.ά. και άλλες δράσεις που συντελούν στην αποκέντρωση, τη διάχυση των πολιτιστικών αγαθών και κυρίως καλλιέργεια πολιτιστικής παιδείας σε τοπικό επίπεδο, ώστε οι πολίτες να συμμετέχουν ενεργά και όχι απλώς να καταναλώνουν πολιτισμό.

Ο πολιτισμός στην περιφέρεια δεν είναι περιθωριακός, ούτε «δευτερεύων». Είναι θεμέλιο μιας πολυκεντρικής, δημοκρατικής και δυναμικής πολιτιστικής ανάπτυξης που ενισχύει τόσο τις τοπικές κοινωνίες, όσο και το εθνικό πολιτιστικό κεφάλαιο. Με σωστή στρατηγική, συνεργασίες και αξιοποίηση του τοπικού δυναμικού, η περιφέρεια μπορεί να αποτελέσει έναν από τους πιο δημιουργικούς και ζωντανούς χώρους πολιτισμού.

Η Ελένη Αναστασοπούλου είναι συγγραφέας, διαχειρίστρια της ByRi, ΑΜΚΕ σύγχρονης τέχνης και πολιτισμού